براى مزيد بصيرت در مطلب مذكور أعنى تركيب اتّحادى مادّه و صورت و اتّحاد نفس با صور علميّه گوييم كه : عوالم با هم مطابقند و هيولى و صورت به سه صورت‌اند كه هريك مؤيّد ديگرى است . نخست هيولايى كه هباء است كه در باب ششم « فتوحات » شيخ اكبر عنوان شده است . دوم هيولاى اولاى عالم صورت جسميّه از افلاك و عناصر . سوم عقل هيولانى كه هيولاى صور علميّه است . و هريك از آنها با صور وارد بر آنها در خارج به حسب وجود ، تركيب اتّحادى دارند اگرچه به حسب اعتبار عقلى مىتوان به تحليل بر دو تفصيل داد . و از اين تقرير و توضيح قول به منزله‌اى كه جناب صدر المتألّهين در « اسفار » راجع به تركيب اتّحادى مادّه با صورت جسميّه و نوعيّه و عقل هيولانى با صور علميّه كه فرمود : « عقل هيولانى با صورت علميّه به منزلهء مادّه و صورت جسمانيّه است » كه در اين رساله عنوان شد و وجوهى راجع به منزلت گفتيم روشن مىشود . و بنابراين تقرير نمىتوان گفت كه اتّحاد عاقل به معقول به منزلهء مادّه و صورت بودن ، قياس ذهن با خارج است و اين اقناعى و خطابى است نه برهانى ، چه اينكه معلوم شده است كه هريك از هيولاى جسمانى و عقل هيولانى با صورت خود اقتضاى اتّحاد دارد و از اين‌رو عقل هيولانى با صورت علميّه را به منزلهء هيولى با صورت جسمانى گفته‌اند ، و اين نه از راه قياس ذهن با خارج است . اين بود گفتار ما در تركيب اتّحادى بين مادّه و صورت و عقل هيولانى و صورت علميّه كه يكى از ادلّهء اتّحاد عاقل به معقول بلكه مدرك به مدرك است مطلقا ، كه جناب حاجى ( قدّس سرّه ) به آن اعتماد كرده است . و بعد از غور و تأمّل در تقرير مذكور دغدغه‌اى در پيرامون اين دليل معتمد حاجى پيش نمىآيد . و اللّه تعالى هادى السبيل .